Georgije Popović, moler bečkerečki (1784 - 1847)

Biografija

Slikar Georgije Popović rođen je u Bečkereku 1784. godine. Prva slikarska iskustva stiče u radionici svog oca Teodora, pod čijim snažnim uticajem se i razvija slikarski manir zatvoren u okvirima između ranog i visokog baroka. U njegovom radu ima ostataka ikonopisnih tradicija, nespretnosti u proporcijama i gestovima figura, nedostatka crtačkog kvaliteta, što se osetilo i u radu njegovog oca. Ove nedostatke nadoknađivao je urođenom kolorističkom obdarenošću i određenim ikonografskim novinama, i prava je šteta što se nije uputio, kao njegov mlađi brat, u pravcu Bečke akademije, koja bi obogatila njegov izraz i dala mu potpuni oblik. Međutim, posle smrti oca, morao je završiti započete slikarske poslove i brinuti o majci i mlađoj braći i sestrama, što je u tom trenutku bio veliki teret za mlađahnog Georgija.

Georgije Popović je život proveo u Bečkereku stavljajući svoj rad u službu crkve. Do danas je poznato nekoliko ikonostasa i skupina celivajućih ikona, ali i određeni broj pojedinačnih dela koji nam svedoče o Georgiju kao ozbiljnoj karici u slikarstvu Banata, sve do pojave snažnijih klasicističkih umetničkih strujanja.

Privatni život Georgija za sad nije u potpunosti poznat. Zna se da se dva puta ženio. Prva supruga mu je bila Ekatarina (1793-1825), koja je relativno mlada umrla. Druga žena mu je bila Sofija, iz poznate bečkerečke porodice Georgijević. Nakon smrti Georgija 1847. godine ona mu je podigla nadgrobni spomenik.
U periodu od 1817. do 1838. godine u gradu je zabeležen knjižar i knjigovezac Georgije Popović. On se javlja kao prenumerant više knjiga. Iako nosi isto ime i prezime kao slikar i živi u isto vreme nismo sigurni da je u pitanju ista osoba. Knjigovezac Georgije Popović ima kćer Jefimiju i sina Kostu. Čak i ovaj podatak može nas poneti mišlju da je Georgije mogao dati ime kćeri po svom bratu Jeftimiju.

Slikarska delatnost

Georgijev  otac Teodor potpisuje ugovor o slikanju ikonostasa u parohijskom hramu, u današnjem Novom Kneževcu (1806), ali ga nakon tačno godinu dana stiže smrt, koja ga sprečava da završi započete obaveze. Ikonostas završava njegov sin Georgije i potpisuje Bogorodičin tron (1807), koji je uostalom i prvi njegov samostalni rad. Bliskost likovnog i ikonografskog umeća oca i sina nam otežava pravilnu atribuciju i onemogućava nam da razdvojimo njihove samostalne radove na samom ikonostasu. Sličnosti se pre svega ogledaju u stavovima figura i šematskom oblikovanju likova, ali i lepim osećajem za kolorit (sa velikom upotrebom nežne žute, roze, svetlo zelene). Od posebnog značaja na ovom ikonostasu su scene na soklu. Njihov okvir je lišen barokne prenatrpane ornamentike, a njihova veličina je dala slikaru više slobode. Scene su oslikane više svetovno, sa velikim akcentom na pejzažima, a manje u duhu baroknog kulturnog programa. Na sve četiri kompozicije oblaci su prikazani drugačije i sa velikim smislom, a vidimo i nagoveštaje klasicizma u vidu jednog klasičnog stuba na sceni Susret Marije i Jelisavete.

Prestonim ikonama iz Novom Kneževca izuzetno su bliske ikone Bogorodice i Hrista iz Vranjeva (danas Novi Bečej), okvirno datovane u kraj XVIII i početak XIX veka. Vezuju ih identični stavovi figura i isti ikonografski manir. Pošto su ikone rađene prema predlošcima Teodora Popovića, postavlja se pitanje da li se one mogu pripisati ocu ili sinu. Na vranjevskim ikonama upečatljiv je veći proporcionalni nesklad, pa ih zato možemo pripisati ranim radovima mladog i nedovoljno iskusnog Georgija.

Nakon rada u Kneževcu, Georgije je angažovan na slikanju Bogorodičinog trona (1811) i celivajućih ikona u parohijskom hramu u Čenti, posvećenom svetom Georgiju. Na Bogorodičinom tronu naslikao je Bogorodicu tipa Bezdinska ispod koje je ovaj žitelj bečkerečki ostavio zapis o svom radu. Na tronu, ali i celivajućim ikonama vidimo sve one kompozicije i ikonografske detalje koje će Georgije kasnije primeniti i prilikom rada u parohijskom hramu u Bečkereku, međutim, u nešto lošijoj likovnoj izvedbi. Veza postoji i sa Georgijevim ranijim radovima, što je vidljivo u stavovima figura na celivajućoj ikoni Petra i Pavla i istoimenim kompozicijama na ikonostasu u Kneževcu. Georgije osvežava ustaljenu šemu ikone Bogorodice i u vrhu slika heruvime i anđele koji nose ispisan svitak o njenom nebeskom statusu, što će kasnije ponoviti na još nekoliko ikona.

Najozbiljniji posao u slikarskoj karijeri Georgija Popovića bio je slikanje ikonostasa i celivajućih ikona za parohijski hram posvećen Uspenju Bogorodice u Bečkereku. Svoj potpis Georgije je ostavio na jednoj od celivajućih ikona (Krunisanje Bogorodice), ali i godinu slikanja (1815). Raniji istraživači su opravdano pretpostavljali da je ikonostas rađen pre slikanja celivajućih ikona, pa se u određenoj literaturi mogla pronaći i 1814. kao godina slikanja ikonostasa. Međutim, oko samog ikonostasa postoje brojna nerešena pitanja, kako povodom samog autorstva, tako i povodom drugih stvari. Jedno od pitanja koje se nameće je zbog čega se od završetka drvorezbarskih poslova pa do samog oslikavanja čekalo skoro dvadeset godina. Ovo delimično možemo opravdati katastrofalnim požarom iz 1807. godine, ili smrću molera Dimitrija Popovića 1796. godine, ali je to i pored svega predug period. Mnoga nerešena pitanja mogla bi biti odgonetnuta čišćenjem ikona i skidanjem naknadnih slojeva iz 1928. godine, koji su najupečatljiviji na prestonim ikonama. Upravo na njima vidimo predloške koje je koristio slikar Dimitrije Popović (1738-1796) prilikom slikanja ikonostasa u Međi (1779). Opšti utisak baziran na likovnim aspektima upućuje na Georgija kao autora, u prilog ovome idu sličnosti u rasporedu ikona sa ikonostasom u Novom Kneževcu. Na oba ikonostasa su iznad dveri Marijanske teme (Rođenje, Uspenje i Vavedenje Bogorodice), na bočnim dverima sveti ratnici, a sličnosti su vidljive i u gornjim zonama (ikona Hrist i Samarjanka). U zoni sokla, ispod prestone ikone Hrista, ističe se jedna predstava, retko slikana, Parabola o mudrim i nerazumnim devicama, koja svoje izvore ima u ukrajinskoj grafici XVII veka. Parabole se javljaju pod uticajem ukrajinskih propovedničkih zbornika i uklapaju se u moralizatorsko didaktičke tematike srpskog i evropskog baroka.

Radovima Georgija Popovića pripisuje se i Hristov grob (1821), nezaobilazni deo enterijera baroknih crkava, iz Vranjeva. Na njemu on proširuje uobičajeni slikarski repertoar groba i pored Raspeća i ciklusa stradanja, oslikava Vaskrsenje i dve starozavetne prefiguracije Hristove smrti i Vaskrsenja (Podizanje tučane zmije i Kit izbacuje Jonu).

Određeni broj pojedinačnih radova Georgija Popovića nalazi se u galerijama i muzejima Vojvodine. U Galeriji Matice srpske čuva se ikona Rođenje svetog Jovana.

Pripisivani radovi i nerešena pitanja

                Ikonostas koji je najčešće povezivan sa imenom Georgija Popovića jeste onaj iz rumunske crkve u Ečki. Ovaj ikonostas je potpuno preslikao 1939. godine Menegelo Rodić. Ikonostas nije prvobitno rađen za ovu crkvu, već je zajedno sa tronovima kupljen od srpske crkve u Crepaji. Ikonostas nije potpisan od strane Georgija, ali na njega upućuju, njemu svojstvene, kompozicije  i ikonografija određenih ikona (Krunisanje Bogorodice, Apostola, Proroka i scena na soklu), ali i opšta šema rasporeda ikona. Prema ovoj šemi on je najbliži ikonostasu u varoškom hramu u Bečkereku i zato ga treba datovati u period od 1810. do 1820 godine. Kao i na ikonostasu u Bečkereku tako se i ovde javlja jedna interesantna parabola na soklu. Reč je o sažetoj predstavi sinovljevog povratka u očev dom.

                Pored ovog ikonostasa Georgiju su pripisivane još neke celivajuće ikone iz grada i okoline, kao i ikonostas u Čenti, ali bilo kakva dalja atribucija zahtevala bi opsežnija istraživanja.

D.V.

Odabrana literatura:

Ljubomir Durković-Jakšić, Istorija srpskih biblioteka 1801-1805, Beograd 1963.

Vukica Popović, Velikobečkerečki slikarski ateljei, Zrenjanin 1969.

Vukica Popović, Veliki Bečkerek, slikarsko središte u Banatu, ZMSLU 13, Novi Sad 1977.

Miroslav Timotijević, Ikonografija parabola u srpskom baroknom slikarstvu i ukrajinski propovednički zbornici, ZMSLU 26, Novi Sad 1990.

Miroslav Timotijević, Srpsko barokno slikarstvo, Novi Sad 1996.

D. Živanov- R. Kulić, Ikone Banatske eparhije, Novi Sad 2002.

Kolonistička katolička crkva u Bečkereku (1758-1865)

Položaj

                Prvobitna crkva posvećena svetom Jovanu Nepomuku, zaštitniku banatskih katolika još od 1727. godine, nalazila se na približno istom mestu kao i današnja. U vreme gradnje crkve trg ispred nje se tek formirao. Tokom druge polovine XVIII veka on je dobio oblik pravougaonika,  potpuno u skladu sa baroknim shvatanjima, ali i potrebama širokog prostora za parade, manifestacije, održavanje pijaca, izvršavanje kazne nad prestupnicima i drugim sadržajima. Sama crkva je orijentisana u pravcu sever-jug.

Istorijat I

Gradnja barokne crkve u gradu je bila uslovljena većim porastom broja katolika u gradu, ali je imala i za cilj stvaranje boljih uslova za nadolazeće koloniste. Gradska kapela nije bila dovoljna da primi veći broj vernika i zato se ubrzo nakon osnivanja nezavisne parohije u gradu 1753. godine pristupilo pripremama za gradnju nove crkve. Prema crkvenom šematizmu pripreme su počele još 1758. godine. Banatska zemaljska administracija iz Temišvara je uputila i zvanični zahtev Beču za gradnju nove crkve, a pregovori o troškovima su trajali sve do marta 1759. godine. Bečka centralna kancelarija odobrila je 2664 guldena i 40 krajcara za početak radova na crkvi, što je kasnije ratifikovala i Marija Terezija. Pomoć u gradnji crkve dali su i lokalni katolički parohijani, ali i pravoslavni Srbi. Radovi očigledno nisu tekli tako glatko, pa je crkva završena tek 1762. godine.

Arhitekta

Projekat nove bečkerečke crkve, kako je zapisano na originalnom planu koji se čuva u Beču, uradio je  Franc Kaduš (Franz Cadusch), graditelj iz Novog Sada 1759. godine.  Moguće je da je ovaj projektant bio poreklom iz poznate graditeljske nemačke porodice iz Brila. Gerhard Kaduš, poznat kao graditelj crkve u Pingsdorfu (Bril), imao je sina Franca Jozefa Kaduša, rođenog 1728. godine. Ovaj graditelj je jedno vreme (1767-1769) bio u službi Adama Fridriha (1708-1779), nadbiskupa Vircburga i Bamberga. Godine 1770. nalazimo ga u Kelnu gde projektuje jednu školu. Prilikom priprema za projektovanje škole priložio je svoju biografiju i kvalifikacije. U ovom dokumentu on se hvali svojim 21-godišnjim iskustvom, a nama je od posebnog značaja podatak da je osam godina radio kao provincijski arhitekta (Provincial-Landbaumeister). Sa velikom verovatnoćom možemo reći da je reč o istom arhitekti koji je projektovao i bečkerečku crkvu. Boravak arhitekata iz udaljenih nemačkih zemalja u Banatu nije bila retkost onog vremena. Primera radi, pravoslavni Vladičanski dvor u Vršcu radili su majstori iz udaljene Pruske (Prajske).

Stilske odlike

Crkva je zamišljena kao jednobrodni hram sa nešto užim delom za oltar prema severu, uz koji je trebala biti mala kapela (sakristija?) sa istočne strane. U zapadnom delu broda bio je hor koji je stajao na dva masivna stuba.  Nad njim se uzdizao visoki zvonik sa baroknom kapom na vrhu. Prilikom obrade fasada postojao je nesklad. Glavna južna fasada je bogato osmišljena, dok su ostale sadržale samo ukrase u vidu pilastara i venaca. Prema projektu predviđeno je bilo po pet polukružno (?) zasvedenih prozora na bočnim stranama. Glavnu fasadu krasi trapezoidan zabat sa volutama, tako karakterističnim za crkve Banata iz druge polovine XVIII veka. U centru zabata je mali nepravilno oblikovani barokni prozorčić. Niže zabata, između pilastara su jedan prozor i dve slepe niše. Crkva ima dosta oblika karakterističnih za sredinu XVIII veka, kao što su ukrasi oko prozora i niša, ali i floralna ornamentika. Građevina je imala sve odlike hramova poznatih u nemačkoj istoriografiji kao banatska kolonistička crkva. Jedna od zanimljivosti koju možemo videti na projektu crkve jeste da je Kaduš pri vrhu zabata predvideo skulpturu svetog Jovana Nepomuka.

Sačuvana je stara fotografija, koja se pripisuje Ištvanu Oldalu, sa izgledom crkve pre njenog rušenja. Na ovoj fotografiji, verovatno najstarijoj sa prikazom grada, primećujemo da su relativno dosledno poštovani oblici koje vidimo na projektu. Nešto skromniji ukras na fasadama je sasvim razumljiv i skoro pravilo, ako se uporede projekti i izvedeni radovi onog vremena. Na fotografiji takođe ne vidimo baroknu kapu, koja je predviđena projektom. Kapa je stradala prilikom udara groma 1840-te godine, kada se toranj zapalio. Pored kape stradala su zvona i sat. Iako je popravka crkve nakon udara groma koštala 2753 forinte i 30 kruna zvonik očigledno nije do kraja sređen. Kada su nabavljena nova zvona, ona su montirana, kao što se vidi na fotografiji, ispred crkve.

Istorija II

                Švapska crkva, kako su je zvali lokalni Srbi, uspela je da preživi katastrofalan požar iz 1807.  godine, kao i druge gradske bogomolje. Najveći broj kuća sazidanih od trošnog materijala i pokrivenih slamom i šindrom nije bio te sreće. Godine 1817. konstatovano je da crkva više nije dovoljna da primi sve vernike, i tražena je dozvola za gradnju nove gradske crkve. Međutim, data je dozvola samo za gradnju sakristije, koja je doduše bila predviđena i prvobitnim projektom, ali izgleda nije bila izvedena. Sakristije su uglavnom služile za čuvanje crkvene riznice, odeždi i ostalih liturgijskih predmeta.

Nakon udara groma crkva više nikada nije povratila raniji sjaj. Vremenom je propadala sve više i više. Komisija koja je pregledala crkvu 1856. godine konstatovala je njeno prilično loše stanje i da ju je nemoguće srediti. Izgleda da su i temelji crkve bili popustili. Crkva je ipak opstala sve do trenutka kada su prikupljena sredstva za gradnju nove. 1865. uklonjeni su i poslednji ostaci ove barokne građevine.

D.V.

Odabrana literatura:

Die neue r. k. Pfarrkirche in Gr. Becskerek und ihre Geschichte, List Wohenblatt (14.7.1866) – ceo članak možete videti na Zrenjanistici

Hugo Rahtgens, Eine Bauschule in Koln 1770, Westdeutsche Zeitschrift fur Geschichte und Kunst, Trier 1908.

Ur.  Aleksandar M. Stanojlović,  Monografija Petrovgrad, Petrovgrad 1938.

Swantje Volkmann, Die Architektur des 18. Jahrhundert im Temescher Banat, Heidelberg 2001.

Internet:

Thomas Gunzelmann, Adam Friedrich von Seinsheim als Landschaftsgestalter und Landesplaner, na: www.thomas-gunzelmann.net/dateien/Seinsheim_Bildschirm-72.pdf

Porodica Kaduš na: http://gw2.geneanet.org/index.php3?b=lissi74&lang=fr;p=gerhard;n=cadusch

Vulkan-Lehel (verzija 9:1)

Sudbina je htela da jedina fotografija iz fudbalske karijere mog oca bude ona u kojoj je obučen kao golman, iako je to bio jedini put u životu da je branio gol. Beše to negde oko 1955. godine kada je igrao za drugu postavu fudbalskog kluba Vulkan. Golman iz Mužlje nije došao na predstojeću utakmicu, a razlog bi mogao biti upravo protivnički tim - mužljanski Lehel. Pošto u timu nije bilo rezervnog golmana trener je postavio mog tatu na gol. Utakmica je za Vulkan prilično loše počela. U drugom minutu je Lehel izveo brzu kontru, a golman je izašao ispred napadača koji ga je lobovao i poentirao. Vulkan je tada preuzeo inicijativu i utakmicu završio sa više nego ubedljivim rezultatom devet na prema jedan. Tata je ubrzo prešao u prvi tim Vulkana, a kasnije i u Borac...

Teodor Popović, bečkerečki moler (1747-1807)

Biografija

O životu ikonopisca Teodora Popovića pre dolaska u Bečkerek skoro da nema podataka. U ranijoj literaturi njegova ličnost je povezivana sa ikonopiscem Averkijem Popovićem, koji je iz Srbije prešao u Banat. Međutim, do danas ova teza nije potkrepljena niti jednim arhivskim podatkom. Postoji indicija i ozbiljna pretpostavka da je Teodor učio slikarstvo u školi Kijevo-Pečerske Lavre u Ukrajini, sa kojom je Karlovačka Mitropolija imala dobre i uzajamne odnose.

Nešto pre 1778. on se javlja u Bečkereku kao obrazovan ikonopisac, ali i zreo čovek sa tridesetak godina. Iako je u to vreme u gradu delovala slikarska radionica njegovog prezimenjaka Dimitrija (1737-1796), on je ipak uspeo da se izbori za određene poslove. Za gradnuličku crkvu posvećenu Vavedenju naslikao je 1778. godine ikonu Bogorodice Bezdinske, a iste i ikonostas parohijske crkve u Beodri (danas Novo Miloševo).

Nakon što se finansijski stabilizovao, oženio se Simeonom (1755-1837), koja mu je tokom 1780-tih i početkom 1790-tih rodila šestoro dece (troje muške i troje ženske). Dva sina su nastavila tradiciju očevog poziva. Stariji Georgije je radio u očevoj slikarskoj radionici, a prve pouke je sigurno dobio i mlađi Jeftimije.

Među Teodorove kasnije slikarske radove spadaju ikonostas parohijske crkve u Ečki (1786) i ikona Raspeća Hristovog iz 1796. godine. U potrazi za mogućom delatnošću pokušao je da dobije posao na slikanju ikonostasa u sremskom selu Petrovci, ali je Konzistorija, i pored toga što ga je označila kao iskusnog slikara, sprečila njegovo angažovanje. Za ovaj posao je angažovan slikar poznobaroknih shvatanja Stefan Gavrilović, koji je izgleda bio više po ukusu centralnih krugova Karlovačke mitropolije.

Poslednji posao koji je Teodor Popović ugovorio bio je slikanje ikonostasa u Turskoj Kanjiži (danas Novi Kneževac) 1806. godine. Smrt ga je omela da završi započeti posao. Ikonostas je oslikao njegov sin Georgije naredne 1807. godine. Teodor Popović je sahranjen u Vavedenjskom hramu kao zaslužni građanin Bečkereka.

Pojedinačna dela

                Ikone Bogorodica Bezdinska (1778) i Raspeće (1796) su jedini potpisani radovi Teodora Popovića. Čudotvorna Bogorodica iz gradnuličke crkve je kopija koja je imala za cilj da bude što bliža originalu, tako da nam ne govori mnogo o likovnom izrazu Teodora Popovića.  Sasvim je druga priča sa ikonom Raspeća, koja se čuva u privatnom vlasništvu. Na osnovu ove ikone pripisani su mu i ikonostasi u Beodri i Ečki. Raspeće je rađeno na osnovu grafike bečkog gravera Johana E. Mansfelda (1739-1792), koja je objavljena 1771. godine u knjizi „Собрание изабраних молитв“. Ikonu krase figure u pokretu, uznemirena draperija i živ i smeo kolorit. Ovoj ikoni blisko je i Vaskrsenje Lazarevo iz zbirke Narodnog muzeja u Zrenjaninu. Ona se okvirno može datovati u poslednju četvrtinu XVIII veka. Upečatljiva karakterizacija likova, koja je nastala kao posledica nedovoljnog akademskog učenja, i karakteristični odnosi boja otkrivaju nam Teodora Popovića kao autora i ove ikone.

Ikonostasi

Moler Teodor 1778. godine radi ikonostas u Beodri. Ovaj rad nam otkriva Teodora kao već formiranog umetnika. Njegova koloristička zvučnost prilikom slikanja draperije, koja je bila još uvek u povoju, sasvim se uklapa u rokajnu ornamentiku duboreza. Na beodranskom ikonostasu vidljivo je i neiskustvo Teodora prilikom rešavanja određenih kompozicija. Tako je, na primer, telo Hrista na Raspeću potpuno neprirodno i preterano izduženo. Jedno od boljih kompozicionih rešenja, koje će kasnije ponoviti i u Ečki, vidimo na carskim dverima sa predstavom Blagovesti. Još jedna veza među ikonostasima u Beodri i  Ečki su amblematski frizovi na soklu ikonostasa, kopirani prema gravirama iz srpske Itike Jeropolitike (1774). Ovakve predstave hrišćanskih vrlina u religiozno-didaktične svrhe prvi put srećemo na ikonostasu Jakova Orfelina u crkvi sv. Nikole u Kikindi 1773. godine. Ikonostas u Ečki (1786) na soklu sadrži četiri amblematske i simbolične slike: Nadeždu, Veru, Celomudrije i Vozderžanije. Na ovom ikonostasu vidljivo je da je Teodor usavršio svoj rad. Oblici su slikani punije i sigurnije u odnosu na raniji rad. Međutim, Teodor i dalje ne može da se otrgne od rano-baroknih shvatanja, što je posebno primetno prilikom oslikavanja likova svetitelja. Ranobarokna shvatanja prisutna su i na arhijerejskom prestolu, gde pozađe svetog Nikole oslikava zlatnom dekoracijom. Slikanje Nerukotvorenog Obraza (Ubrusa) nad carskim dverima je takođe jedna od značajnih karakteristika ikonostasa u Ečki, ali i dokaz Teodorovih snažnih veza sa rusko-ukrajinskom tradicijom. Ovakve scene su retke na srpskim ikonostasima.  Prvi put su je naslikali ukrajinski slikari na ikonostasu Preobraženjskog hrama u Sentandreji (1746), a prisutna je i na ikonostasu u Loku, koji je rad nepoznatog slikara iz druge polovine XVIII veka.

Slikarska radionica i Teodorovi naslednici

Pojava Teodora Banatu je bila pravo osveženje. Radionica njegovog bečkerečkog rivala Dimitrija Popovića je ostala zatvorena za zrelije i kasnije faze baroka, iako je imala sve uslove da ode korak dalje. Upravo u vremenu kada uticaj Dimitrija polako počinje da opada pojavljuje se Teodorovo delimično reformisano slikarstvo. Ono sa sobom nosi nove ideje i grafičke predloške, ali i karakterističan ružičasto-plavi kolorit, koji je možda inspirisan rokokoom. Iako novo duhom, njegovo slikarstvo ipak ostaje negde na razmeđi ranog i zrelog baroka. Svoje znanje Teodor je preneo na svoju decu koja su se opredelila da nastave očevu delatnost. Stariji sin Georgije (1783-1847) radio je u očevoj radionici, a nakon smrti oca preuzeo je na sebe sve njegove ugovorene obaveze. Ako samo pogledamo Georgijevu prestonu ikonu Hrista sa ikonostasa u Novom Kneževcu (1807) videćemo upravo Teodorov šablon koji je dat u inverznoj pozi. Georgije je donekle usavršio očev stil, ali nije bio spreman za veće promene. Veći korak u pravcu klasicizma i bidermajera napravio je Teodorov mlađi sin i bečki đak Jeftimije (1794-1876). Međutim, u njegovom crkvenom slikarstvu još uvek se vide odjeci očevih uticaja. Prilikom oslikavanja predstave Blagovesti sa ikonostasa u Vranjevu za uzor je imao istoimene očeve kompozicije.

Nerešena pitanja

Dela Teodora Popovića nisu sačuvana u velikom broju, iako njegovu slikarsku delatnost možemo staviti u raspon od tridesetak godina. Jedan broj njegovih dela čeka na pravilnu atribuciju, ali i otkriće. Druga izuzetno bitna stvar je da se reši pitanje odnosa sa slikarem Dimitrijem Popovićem. Određene sličnosti u radovima ove dvojice bečkerečkih molera navodili su neke istraživače na konstataciju da je Teodor prvobitno radio u radionici kod Dimitrija. Buduća istraživanja, koja bi trebala biti krunisana monografijom slikara, mogla bi da daju odgovore na ova pitanja.

D.V.

Odabrana literatura:

Vukica Popović, Velikobečkerečki slikarski ateljei, Zrenjanin 1969.

Vukica Popović, Veliki Bečkerek, slikarsko središte u Banatu, ZMSLU 13, Novi Sad 1977.

Miroslav Timotijević, Srpsko barokno slikarstvo, Novi Sad 1996.

Internet:

Miroslav Timotijević, Ukrajinsko-srpske umetničke veze, na: http://www.rastko.rs/rastko-ukr/au/timotijevic_veze.html

Ikonostas Šerbana Popovića iz Ečke (1744)

 Istorijat

Prilikom prvih istraživačkih radova u srpskoj pravoslavnoj crkvi sv. Nikole u Ečki 1955. godine pronađeni su delovi jednog rasklopljenog ikonostasa. Tom prilikom je pročitan delimično sačuvan natpis pri dnu carskih dveri na kome se nalazi ime Šerbana Popovića i godina slikanja. Ovo je jedan od retkih primera da se prvobitni ikonostas  crkve (kasnije zamenjen ikonostasom Teodora Popovića) sačuva u celosti tokom tako dugog perioda. Nažalost, on je danas završio na tri različita mesta i ljudima nije dostupan u onom pravom izvornom obliku. Jedan deo je ostao u crkvi (krst, arhitrav i ploča sa Deizisom), drugi deo se nalazi u zrenjaninskom muzeju (2 ploče sa povorkom apostola i carske dveri), a treći deo (tri prestone ikone- Hrist, Bogorodica i Jovan Krstitelj) bi trebalo da se nalazi u Vladičanskom dvoru u Vršcu. Ovaj poslednji skup ikona bio je deo velikog projekta u organizaciji Galerije Matice Srpske, Banatske eparhije i drugih institucija, kada su prikupljane i konzervirane sve ikone širom Banata koje nisu u liturgijskoj praksi. Kruna ovog poduhvata bile su izložbe u Novom Sadu i Beogradu. Tom prilikom je javnosti prezentovan deo prikupljenih ikona, među kojima i one Šerbana Popovića iz Ečke. Povod ovog teksta je bio da se napravi makar i delimična rekonstrukcija prvobitnog ikonostasa kako bi posetiocu mog bloga bila jasnija prava veličina ovog dela.

O slikaru...

Šerban Popović je počeo karijeru ikonopisca u slikarskoj družini Andreje Andreoviča koja je iz Vlaške pozvana u oslobođenu Srbiju da ukrasi zidove crkve manastira Vraćevšnice 1737. godine. Posle pada Srbije ponovo pod Turke 1739. članovi ove družine povlače se na sever u Banat koji je još 1718. godine pripao Habsburškoj monarhiji. U Banatu Šerban Popović, ali i drugi članovi prvobitne družine, pronalaze plodno tle za svoje buduće radove. Sa jedne strane trebalo je obnoviti sve one crkve i manastire koje su u periodu od kraja XVII i početka XVIII veka opustošene, a sa druge, Banat još uvek nije bio pod tolikim uticajem baroknog kulturnog modela koji je propagirala Karlovačka mitropolija, pa je zbog toga bio Meka brojnih zografa. Šerban Popović je bio član slikarskog udruženja iz Temišvara. Često je radio samostalno, ali i u saradnji sa drugim ikonopiscima. Učestvovao je u oslikavanju zidova hramova u Lipovi (1739/1740) i Modošu (1752-1755). Samostalno je uradio ikonostase u Ečki (1744), Ivandi, Dežanu (1761), a u saradnji sa svojim mlađim srodnikom Nedeljkom Popovićem ikonostas u Ostrovu (1746).

Duborez

                Značajan segment ovog ikonostasa jeste duborez. Njega je izradio sam Šerban ili neko od njegovih pomagača. Odlikuju ga jednostavne profilacije oko okvira za prestone ikone i predstava jevanđelista na carskim dverima. U vrhu carskih dveri tradicionalno je prisutan islamski luk, a u drugoj zoni su plitko profilisane duborezne arkade koje razdvajaju apostole. Ikonostas je krunisan drvenim krstom sa trolisnim završecima. Ukupno gledano, vidimo jednu težnju ka jednostavnošću (koja krasi i Šerbanove slikane radove) i valovitim oblicima.

Raspored ikona

Ikonostas iz Ečke po svojoj osnovnoj šemi potpuno odgovara ikonostasima post-vizantijskog nasleđa XVI i XVII veka. U prvoj zoni su smeštene četiri prestone ikone najpoštovanijih svetitelja. Do carskih dveri su ikone Isusa Hrista i Bogorodice, a po stranama Jovana Krstitelja i verovatno patrona hrama sv. Nikole. Centralno mesto u prvoj zoni zauzimaju carske dveri. Na njima je Šerban Popović uspeo da oslika sve one predstave koje se obično slikaju na dverima. Središnje mesto zauzimaju četiri jevanđelista, dok je iznad njih predstava Blagovesti, a ispod njih dva dvokrila heruvima. Vertikalno gledano, između jevanđelista u kružnim medaljonima, uklopljenim u postojeći ornament i kolorit, kriju se likovi careva i proroka Solomona i Davida. Ako saberemo širine prestonih ikona i carskih dveri videćemo da pretpostavljena širina prve zone ne odgovara niti širini druge zone, niti širini crkve. Prema tome možemo pretpostaviti da su na ikonostasu postojale i bočne dveri. U drugoj zoni su dve ploče sa po pet apostola između kojih je ploča sa pet  svetitelja. Na ovoj centralnoj ploči su Hrist, Bogorodica i Jovan Krstitelj koji čine kompoziciju Deizis i dva najpoštovanija apostola i utemeljivača crkve, Petar i Pavle. U vrhu ikonostasa na arhitravu stoji krst sa oslikanom predstavom Raspeća Hristovog.

Tradicionalizam

Šerban Popović ikone slika u jednom postvizantijskom maniru sa elementima provincijske varijante epohe Brankoveanu, negovane u kneževini Vlaška krajem XVII i početkom XVIII veka. Sve figure su naslikane prema ustaljenim ikonografskim šemama i bez suvišnih detalja. Pozađe nema nagoveštaje pejzaža, a bogata klasična arhitektura je vidljiva samo na predstavi Blagovesti. Figure su rešene površinski i sa dosta graficizma. One su statične i deluju doslovno zamrznute u svojim pozama. Prestone ikone odlikuje monumentalnost, kako u veličini tako i u proporcijama. Dobar primer za ovo je ikona Jovana Krstitelja na kojoj je cela površina ispunjena dopojasnom figurom. Fon se vidi samo malo pri vrhu ikone. Harmonični odnosi među većim bojenim površinama i intenzivan kolorit takođe su jedna od bitnih odlika Šerbanovog rada. Posebno su zanimljivi odnosi između zelene i snažno crvene boje. Izvesna sloboda u koloritu upečatljiva je za mnoge pridošle zografe koji su delovali u Vojvodini početkom XVIII veka. Tradiciji u izrazu može se pripisati i velika upotreba zlata prilikom oslikavanja svetiteljskih nimbova, fona, krovova slikane arhitekture.

Određenu ikonografsku zanimljivost vidimo na prestonoj ikoni Isusa Hrista. Dopojasnoj figuri Hrista pridodate su figure Bogorodice i Jovana Krstitelja u oblacima. Ovakva kompozicija je poznata kao Deizis, ili simbolično skraćeni Strašni sud. Ovome doprinosi i tekst (koji je obično pisan uz scene Strašnog suda) na otvorenoj knjizi koju drži Hrist: Priđite blagosloveni oca mojega; primite carstvo...(Mt. 25:34). Postavlja se pitanje zašto je Šerban u dva navrata na ikonostasu kompoziciono i ikonografski istakao predstavu Deizisa?

Uticaji Baroka

Ikonopisac Šerban Popović, iako se držao tradicionizma u svom radu, nije ostao imun na uticaje baroka. Ovi uticaji su doduše bili nešto izraženiji u njegovom kasnijem radu. Na ovom ikonostasu  Šerban upotrebljava baroknu biljnu ornamentiku na carskim dverima ispunjavajući prostor oko jevanđelista. Nežne modelacije lica svetitelja sa finim prelazima, posebno onih na prestonim ikonama, takođe su produkti zapadne umetnosti. Uticaji baroknog kulturnog modela osećaju se i u određenim ikonografskim detaljima. Figura Jovana Krstitelja na prestonoj ikoni naslikana je sa krilima. Ova tema je bila izuzetno popularna među slikarima XVIII veka. U ruci Preteče Krilatog je rotulus sa ispisanim rečima: Pokajte se ljudi, jer se približava carstvo nebesko (Jn. 1:29, Mt. 3:2, Mt. 3:10). Ovaj natpis naglašava hrišćansku poruku o svrsishodnosti žrtve i pokajanja, a takve poruke u okviru novoprihvaćenog baroknog modela će imati sve veći i veći značaj. Tekst je i u određenoj korelaciji sa tekstom na prestonoj ikoni Hrista.

Zaključak

                Naizgled samo, ovaj ikonostas deluje kao konglomerat brojnih uticaja, kako u ikonografskom tako i u stilskom pogledu. Šerban Popović je sve to uspeo da pretoči u svoj jasan i upečatljiv izraz. Ako pogledamo samo broj njegovih saradnika i sledbenika postaće nam jasno koliko je njegova pojava u onovremenom Banatu bila značajna i kolikog je traga ostavila.

P:S: Mali predlog

Lokalni političari su u skorije vreme obilazili crkvu sv. Nikole u Ečki i nudili svoju pomoć u sređivanju crkve i porte. Ne bi bilo loše da grad pomogne obnovu ove značajne crkvice, a zauzvrat dobije delove ikonostasa koji se još uvek čuvaju u crkvi, a nisu u liturgijskoj praksi. Na taj način bi se spojili delovi iz crkve i Narodnog muzeja u Zrenjaninu. Ne bi bilo zgoreg napomenuti i da je cela priča o obnovi crkve podstaknuta uvreženim mišljenjem da crkva ove godine slavi 300-tu godišnjicu, iako taj podatak verovatno nije tačan.

D.V.

Odabrana literatura:

Vukica Popović, Velikobečkerečki slikarski ateljei, Zrenjanin 1969

Dejan Medaković, Srpska umetnost XVIII veku, Beograd 1980.

Dejan Radovanović, Zaštita i obnova Srpske pravoslavne crkve u Ečki, Glasnik DKS br.18, Beograd 1994.

Jelena Knežević, Ikone iz zbirke Narodnog muzeja u Zrenjaninu, Zrenjanin 1993.

D. Živanov- R. Kulić, Ikone Banatske eparhije, Novi Sad 2002.

Ljiljana Stošić, Srpska umetnost 1690-1740, Beograd 2006.

Napomena:

Šema delimične rekonstrukcije sadrži po dve fotografije objavljene u publikacijama Ikone Banatske Eparhije i Ikone iz zbirke Narodnog muzeja u Zrenjaninu.